POChP w pytaniach i odpowiedziach

1. Co to jest POChP?

POChP to skrót nazwy "przewlekła obturacyjna choroba płuc". Choroba ta powoduje zwężenie oskrzeli i w ten sposób utrudnia oddychanie. Ma charakter postępujący, a zmiany w płucach są tylko częściowo odwracalne. Chorzy na POChP, do których należą osoby z przewlekłym zapaleniem oskrzeli i osoby z rozedmą płuc, mają różne objawy - od kaszlu i odkrztuszania plwociny do duszności występującej po przejściu krótkiego dystansu, a nawet w spoczynku.      

2. Jaka jest przyczyna POChP?

Najczęstszą przyczyną zachorowania na POChP jest palenie papierosów, i to zarówno czynne, jak i bierne wdychanie dymu tytoniowego. W innych krajach równie ważne jest narażenie na zanieczyszczenia powietrza w słabo wentylowanych pomieszczeniach, spowodowane spalaniem materiałów biologicznych (np. drewna) w celu sporządzania posiłków i ogrzewania. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego stanowią dodatkowe obciążenie dla płuc, ale ich rola w rozwoju POChP nie została dobrze poznana.

3. Jak rozpoznać POChP?

Rozpoznanie POChP należy rozważyć u każdej osoby palącej papierosy aktualnie lub w przeszłości, która ma następujące objawy: kaszel, odkrztuszanie plwociny i duszność podczas wysiłku fizycznego. Diagnozę trzeba jednak potwierdzić za pomocą badań czynności płuc. Badania te służą także do oceny ciężkości choroby i śledzenia jej przebiegu. Podstawowym badaniem oceniającym czynność płuc jest spirometria, która mierzy takie parametry, jak natężona pojemność życiowa (FVC) i natężona pierwszosekundowa objętość wydechowa (FEV1). Zanim ustali się plan leczenia dla indywidualnego chorego, określa się stopień zaburzeń spirometrycznych, nasilenie objawów oraz ewentualne współistnienie innych chorób, takich jak astma czy gruźlica.

4. Ilu ludzi choruje na POChP?

Według Światowej Organizacji Zdrowia POChP zajmuje czwarte miejsce wśród najczęstszych przyczyn zgonów, za chorobami serca, udarem mózgu i zapaleniem płuc. W 2000 roku choroba ta spowodowała na całym świecie śmierć ponad 2,75 miliona ludzi. W Polsce ocenia się liczbę chorych na POChP na ponad 2 miliony, a rocznie umiera na nią blisko 15 tysięcy, co stanowi trzecią co do częstości przyczynę zgonów.

5. Czy POChP występuje zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet?

Tak, POChP występuje u mężczyzn i kobiet. W 2000 roku w USA po raz pierwszy w historii zmarło z powodu POChP więcej kobiet niż mężczyzn, co prawdopodobnie odzwierciedla rozpowszechnianie się nałogu palenia papierosów wśród kobiet.

6. Dlaczego w wielu krajach na świecie coraz więcej ludzi choruje na POChP?

Według danych Banku Światowego i Światowej Organizacji Zdrowia w 1990 roku POChP zajmowała 12 miejsce wśród głównych przyczyn skrócenia życia w pełnym zdrowiu, ale szacuje się, że w roku 2020 zajmie pod tym względem 5 miejsce, na skutek rozpowszechniania się palenia tytoniu zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się.

7. Dlaczego POChP często nie jest rozpoznana?

Większość chorych na POChP szuka pomocy lekarskiej dopiero wówczas, gdy choroba już znacznie im dokucza i ogranicza normalne funkcjonowanie. W badaniu przeprowadzonym w USA w 2000 roku okazało się, że u blisko 10 milionów dorosłych POChP była rozpoznana przez lekarza, natomiast aż u 24 milionów stwierdzono za pomocą spirometrii upośledzenie czynności płuc odpowiadające tej chorobie. Dlatego podstawowe znaczenie w aspekcie zdrowia publicznego ma edukacja społeczeństwa i pracowników służby zdrowia w zakresie rozpoznawania objawów POChP oraz wdrażanie właściwego leczenia w jej początkowym okresie.

8. Jakie są różnice między POChP i astmą?

POChP i astma to przewlekłe choroby układu oddechowego powodujące zwężenie oskrzeli, które mają podobne objawy i mogą występować jednocześnie u tej samej osoby. W obu tych chorobach toczy się zapalenie w płucach, ale o innym charakterze, czego wynikiem są bardzo duże różnice w odpowiedzi chorych na leczenie. W astmie zwężenie oskrzeli jest często całkowicie odwracalne, czy to samoistnie, czy pod wpływem leczenia, natomiast w POChP nigdy nie daje się go w pełni odwrócić i zwykle postępuje, jeśli chory nie zaprzestanie palenia tytoniu.

9. Czy astma prowadzi do POChP? Czy istnieje związek między astmą i POChP?

Niewątpliwie astma i POChP częściowo nakładają się wzajemnie. Wieloletnia astma może powodować zmiany w ścianie oskrzeli prowadzące do tego, że ich zwężenie staje się nie w pełni odwracalne. U chorych na astmę narażonych na dym tytoniowy, który wywołuje POChP, może się w płucach rozwinąć zapalenie mieszane, tzn. z cechami zapalenia astmatycznego i zapalenia typowego dla POChP.

10. Jak się leczy POChP?

Skuteczne leczenie POChP obejmuje cztery elementy: 1) ocenę ciężkości choroby i śledzenie jej przebiegu; 2) zmniejszenie narażenia na dym tytoniowy; 3) leczenie stabilnej POChP za pomocą leków i metod niefarmakologicznych; 4) leczenie zaostrzeń choroby, czyli nagłego i krótkotrwałego nasilenia jej objawów, wymagającego interwencji lekarskiej w domu chorego lub w szpitalu. Zaprzestanie palenia tytoniu jest najskuteczniejszym i najbardziej opłacalnym sposobem zmniejszenia zagrożenia rozwojem POChP i zatrzymania postępu choroby. Leczenie stabilnej POChP polega na stosowaniu leków rozszerzających oskrzela w razie wystąpienia objawów oraz szczepienie przeciwko grypie raz w roku. Do niefarmakologicznych metod leczenia należą: rehabilitacja oddechowa, leczenie tlenem oraz stosowane w bardzo nielicznych przypadkach leczenie operacyjne.

11. Co to jest GOLD?

GOLD to akronim nazwy Światowej Inicjatywy Zwalczania Przewlekłej Obturacyjnej Choroby Płuc (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease), która jest wspólnym projektem Światowej Organizacji Zdrowia i amerykańskiego Narodowego Instytutu Serca, Płuc i Krwi (National Heart, Lung, and Blood Institute - NHLBI). Do głównych celów GOLD należą: 1) uświadomienie społeczeństwu zagrożenia, jakie stanowi POChP oraz 2) poprawa sytuacji w zakresie zapobiegania tej chorobie, jej wczesnego rozpoznawania i leczenia. Realizacja tych celów odbywa się poprzez inicjowanie i koordynowanie wysiłków podejmowanych lokalnie w każdym kraju.

Pracami GOLD kieruje Komitet Wykonawczy, utworzony przez specjalistów z różnych krajów świata, pod przewodnictwem profesora Romaina Pauwelsa z Belgii. Członkiem tego Komitetu, jak również Komitetu Rozpowszechniania jest profesor Ewa Niżankowska-Mogilnicka, Kierownik Kliniki Pulmonologii Collegium Medicum UJ w Krakowie. Członkiem Komitetu Naukowego GOLD jest profesor Jan Zieliński z Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie. W Polsce został utworzony lokalny Komitet Wykonawczy GOLD, któremu przewodniczy profesor Niżankowska-Mogilnicka.

12. Jakie są dotychczasowe dokonania Komitetu Wykonawczego GOLD w Polsce?

Działalność GOLD w Polsce została zainaugurowana konferencją naukową, która odbyła się 12 stycznia br. w Krakowie. Zaszczycili ją swoją obecnością członkowie Komitetu Wykonawczego GOLD: dr Claude Lenfant (Dyrektor NHLBI), dr Suzanne Hurd (Dyrektor Naukowy GOLD) oraz prof. Sonia Buist z USA i prof. Leonardo Fabbri z Włoch.

Dotychczas, we współpracy z wydawnictwem Medycyna Praktyczna i przy finansowym wsparciu firm famaceutycznych, Komitet przygotował polskie wydania podstawowych dokumentów GOLD, które zawierają aktualną wiedzę na temat POChP oraz wytyczne postępowania lekarskiego w tej chorobie; są to: "Światowa strategia rozpoznawania, leczenia i prewencji przewlekłej obturacyjnej choroby płuc. Raport NHLBI/WHO" (wersja pełna i skrócona) oraz "Podręczny przewodnik rozpoznawania, leczenia i prewencji przewlekłej obturacyjnej choroby płuc dla lekarzy i pielęgniarek". Komitet był także inicjatorem opracowania wytycznych leczenia uzależnienia od tytoniu, wydanych przez Medycynę Praktyczną w formie "Podręcznego przewodnika leczenia uzależnienia od tytoniu dla lekarzy i pielęgniarek". Powyższe wytyczne postępowania zostały przyjęte do stosowania przez polskie towarzystwa lekarskie i szeroko rozpowszechnione. Na podstawie tych wytycznych prowadzone są szkolenia lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, internistów, pulmonologów
i innych opiekujących się chorymi na POChP.

Dokumenty GOLD i inne informacje na temat POChP są ogólnie dostępne na stronach internetowych Komitetu Wykonawczego GOLD w Polsce pod adresem http://gold.mp.pl

13. Jakie działania w zakresie zwalczania POChP prowadzi Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie?

Aby zmniejszyć liczbę chorych oraz liczbę zgonów na POChP wprowadzono w Polsce Narodowy Program Wczesnego Rozpoznawania i Profilaktyki Przewlekłej Obturacyjnej Choroby Płuc (POChP), finansowany przez Ministra Zdrowia.

Program oparto na dwóch przesłankach:

1. Chorobę można rozpoznać wcześnie, w bezobjawowym okresie, wykonując tanie, niebolesne badanie spirometryczne.

2. Skłonienie chorego z nowo wykrytą chorobą do zaprzestania palenia zatrzymuje postęp choroby. Chory unika inwalidztwa i przedwczesnej śmierci.

Program, przyjęty przez Ministerstwo Zdrowia jako narodowy, rozpoczął się w 2001 roku i jest zaplanowany wstępnie na 5 lat.

Palacze papierosów, którzy ukończyli 40 lat, są zapraszani na bezpłatne badanie spirometryczne połączone z poradą antynikotynową.

Program jest realizowany w Poradniach Chorób Płuc na razie tylko w 8 z 16 województw, ponieważ nie wszystkie kasy chorych podjęły się jego finansowania.

Program ten jest najtańszym a jednocześnie najbardziej skutecznym programem wczesnego wykrywania chorób w Polsce. Koszt zbadania jednej osoby wynosi około 30 złotych. Wśród dotychczas zbadanych blisko 70 000 osób co piąta miała cechy POChP.

Największym sukcesem programu jest spowodowanie, że 14% zbadanych palaczy tytoniu, u których wykryto chorobę, trwale przestaje palić, dalszych 12% przestaje palić na pewien czas, a pozostali zmniejszają liczbę wypalanych dziennie papierosów o 5 sztuk.